بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک (MASLD[1]) که پیش‌تر با نام NAFLD شناخته می‌شد، به عنوان شایع‌ترین بیماری مزمن کبدی در جهان مطرح است و بیش از یک‌سوم جمعیت بزرگسال را درگیر کرده است. طیف این بیماری از استئاتوز ساده تا استئاتوهپاتیت (MASH[2])، فیبروز، سیروز و در نهایت کارسینوم سلول‌های کبدی را شامل می‌شود. شایع‌ترین علت مرگ در این بیماران، حوادث قلبی-عروقی است، اما با پیشرفت فیبروز، مرگ و میر مرتبط با کبد افزایش می‌یابد. به همین دلیل مرحله فیبروز کبدی، قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده پیش‌آگهی در بیماران MASLD محسوب می‌شود‌ و تشخیص زودهنگام افرادی که در معرض خطر فیبروز پیشرفته هستند، برای جلوگیری از عوارض و بهبود پیامدهای طولانی‌مدت، الزامی است‌.

شاخص FIB-4 (Fibrosis-4 Index) یکی از مهم‌ترین ابزارهای غیرتهاجمی برای غربالگری و تعیین خطر فیبروز پیشرفته کبدی در بیماران مبتلا به بیماری کبد چرب متابولیک (MASLD) است. این شاخص با استفاده از پارامترهای ساده و در دسترس آزمایشگاهی محاسبه شده و به دلیل سادگی، هزینه‌پایین و قدرت پیش‌بینی منفی بالا، در دستورالعمل‌های معتبر بین‌المللی به عنوان خط اول ارزیابی فیبروز کبدی توصیه شده است.

شاخص FIB-4 ابتدا توسط Sterling و همکارانش در سال ۲۰۰۶ برای پیش‌بینی فیبروز قابل توجه در بیماران مبتلا به عفونت هم‌زمان HIV و هپاتیت C معرفی شد. با گذشت زمان، کاربرد این شاخص به سایر بیماری‌های مزمن کبدی به‌ویژه MASLD، گسترش یافت و امروزه به عنوان یک ابزار استاندارد در این زمینه پذیرفته شده است‌.

اساس این شاخص، ترکیب اطلاعات دموگرافیک (سن) با سه پارامتر آزمایشگاهی روتین است که همگی در اغلب آزمایشگاه‌ها به‌راحتی قابل اندازه‌گیری هستند. افزایش سن، افزایش آنزیم‌های کبدی (AST و ALT) و کاهش تعداد پلاکت‌ها، هر یک به نوعی با پیشرفت فیبروز کبدی ارتباط دارند. کاهش تعداد پلاکت‌ها به ویژه نشان‌دهنده افزایش فشار ورید پورت و پیشرفت بیماری کبدی است.

 نحوه محاسبه FIB-4

فرمول محاسبه این شاخص به شرح زیر است :

برای انجام این محاسبه، به اطلاعات زیر نیاز است :

1. سن بیمار (به سال)
2. AST (آسپارتات آمینوترانسفراز) (بر حسب U/L)
3. ALT (آلانین آمینوترانسفراز) (بر حسب U/L)
4. تعداد پلاکت

 

کاربرد بالینی و تفسیر نتایج

بر اساس گایدلاین‌های معتبر مانند گایدلاین انجمن گوارش آمریکا (AGA) و انجمن مطالعه کبد اروپا (EASL)، FIB-4 به عنوان خط اول ارزیابی در بیماران مشکوک به MASLD توصیه می‌شود‌. این شاخص برای غربالگری جمعیت‌های پرخطر از جمله افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، چاقی با عوارض پزشکی، افزایش پایدار آنزیم‌های کبدی یا وجود عوامل خطر متابولیک متعدد، بسیار ارزشمند است‌.

تفسیر نتایج FIB-4 بر اساس سه سطح خطر انجام می‌شود. جدول زیر تفسیر استاندارد این شاخص را برای بیماران مبتلا به MASLD نشان می‌دهد:

 

 

 محدودیت‌های شاخص FIB-4

با وجود کاربرد گسترده، استفاده از FIB-4 دارای محدودیت‌هایی است که باید مد نظر قرار گیرد:

1. عوامل مداخله‌گر: این شاخص نباید در شرایطی که آسیب حاد کبدی، بیماری‌های عضلانی، همولیز (که AST را افزایش می‌دهند)، یا مصرف مزمن الکل و ترومبوسیتوپنی ایمنی (که تعداد پلاکت را کاهش می‌دهند) وجود دارد، استفاده شود‌.
2. دقت در سنین پایین: شاخص FIB-4 در افراد زیر ۳۵ سال قابل اعتماد نیست و باید با احتیاط تفسیر شود‌.
3. ویژگی پایین در محدوده‌های میانی: قدرت تشخیصی این شاخص در محدوده خطر متوسط (۱.۳ تا ۲.۶۷) پایین است و به تنهایی نمی‌تواند برای تصمیم‌گیری نهایی کافی باشد. به همین دلیل، انجام تست‌های تکمیلی مانند الاستوگرافی در این موارد ضروری است‌.

 جایگاه FIB-4 در رویکرد درمانی گام‌به‌گام

بر اساس جدیدترین توصیه‌های اجماع جهانی (۲۰۲۶)، مدیریت MASLD بر اساس خطر فیبروز هدایت می‌شود و یک رویکرد دو مرحله‌ای برای آن تعریف شده است :

مرحله اول (غربالگری):

   ابزار: FIB-4 به عنوان تست خط اول

   هدف: جداسازی بیماران با خطر پایین از بیمارانی که نیاز به بررسی تخصصی‌تر دارند.

مرحله دوم (ارزیابی تخصصی):

   ابزار: برای بیماران با FIB-4 در محدوده متوسط یا بالا، تست‌های خط دوم مانند الاستوگرافی کبدی (VCTE) یا نمره فیبروز پیشرفته (ELF) انجام می‌شود‌. مقادیر الاستوگرافی کمتر از ۸ کیلوپاسکال، فیبروز پیشرفته را با دقت بالا رد می‌کند و مقادیر بیشتر از ۱۲ کیلوپاسکال، آن را تأیید می‌نماید‌.

پس از این ارزیابی‌ها، بیماران به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند که هر یک مسیر درمانی مشخصی دارند :

1. بیماران با فیبروز مرحله F1 (خفیف): معمولاً تحت مدیریت در مراقبت اولیه باقی می‌مانند.
2. بیماران با فیبروز قابل توجه F2-F3 (متوسط تا پیشرفته): این گروه، هدف اصلی مداخلات درمانی هستند. علاوه بر اصلاح سبک زندگی، ممکن است کاندید دریافت داروهای تأیید شده برای MASH مانند رسمتیروم یا سماگلوتاید باشند‌.
3. بیماران با سیروز (F4): باید به متخصص کبد ارجاع داده شده و تحت مراقبت ویژه برای غربالگری منظم کارسینوم سلول‌های کبدی (با سونوگرافی و آلفا-فتوپروتئین هر ۶ ماه) و بررسی فشار پورت قرار گیرند‌.

 پایش و پیگیری

پس از ارزیابی اولیه، پایش منظم بیماران ضروری است. برای بیماران با خطر پایین فیبروز، توصیه می‌شود که محاسبه مجدد شاخص FIB-4 (یا سایر شاخص‌های غیرتهاجمی) هر ۲ تا ۳ سال انجام شود. در صورت وجود فیبروز قابل توجه، پیگیری باید به صورت سالانه صورت گیرد‌. انجام اندازه‌گیری‌های مکرر FIB-4 می‌تواند به شناسایی افرادی که در معرض خطر پیشرفت به سمت بیماری شدید کبدی هستند، کمک کند‌.

با استفاده از لینک زیر می‌توانید این شاخص را به صورت آنلاین محاسبه نمایید:

https://reference.medscape.com/calculator/326/fib-4-for-noninvasive-diagnosis-of-hepatic-fibrosis